Een glas wijn of bier voor het slapengaan lijkt misschien onschuldig. Sommige mensen merken zelfs dat alcohol hen in eerste instantie slaperig maakt.

Maar wanneer alcohol wordt gecombineerd met een slaapmiddel kan er iets anders gebeuren: de dempende effecten op het centrale zenuwstelsel kunnen elkaar versterken.

Daardoor kan iemand aanzienlijk suffer worden dan verwacht. Reactievermogen, geheugen, coördinatie en beoordelingsvermogen kunnen sterker worden beïnvloed.

Bij bepaalde combinaties kan ook het risico op ernstigere effecten toenemen.

Daarom adviseren geneesmiddelenautoriteiten om alcohol niet te combineren met verschillende slaap- en kalmeringsmiddelen, waaronder zolpidem en benzodiazepinen.

In dit artikel leggen we uit waarom alcohol en slaapmiddelen geen goede combinatie zijn, welke effecten kunnen optreden en waarom het niet verstandig is om zelf met tijdstippen of hoeveelheden te experimenteren.

Belangrijk: deze informatie is algemeen en vervangt geen persoonlijk advies van een arts of apotheker. Gebruik receptgeneesmiddelen uitsluitend volgens het voorschrift.

Waarom maken alcohol en slaapmiddelen je allebei suf?

Alcohol en veel slaapmiddelen beïnvloeden het centrale zenuwstelsel.

Dat is het systeem van hersenen en zenuwen dat onder andere betrokken is bij:

• alertheid;
• geheugen;
• coördinatie;
• reactievermogen;
• bewustzijn;
• ademhaling.

Veel slaap- en kalmeringsmiddelen versterken remmende processen in de hersenen.

Alcohol heeft eveneens een dempend effect.

Wanneer twee stoffen met zo’n remmende werking worden gecombineerd, krijg je daarom niet altijd simpelweg het effect van middel A plus middel B.

De totale versuffing kan sterker en minder voorspelbaar worden.

Wat kan er gebeuren wanneer je alcohol en een slaapmiddel combineert?

De precieze gevolgen hangen af van het geneesmiddel, de hoeveelheid alcohol, persoonlijke gevoeligheid en eventuele andere medicijnen.

Mogelijke effecten zijn onder andere:

• sterke slaperigheid;
• duizeligheid;
• tragere reacties;
• verminderde concentratie;
• slechtere coördinatie;
• geheugenproblemen;
• verwardheid;
• verminderd beoordelingsvermogen;
• moeilijker wakker worden.

Bij ernstigere intoxicatie of combinatie met meerdere centraal dempende stoffen kunnen ook problemen met bewustzijn en ademhaling ontstaan.

Daarom is het belangrijk om een slaapmiddel niet te zien als iets dat veilig kan worden “gecompenseerd” door minder alcohol te drinken.

Waarom is de combinatie moeilijk voorspelbaar?

Twee mensen kunnen dezelfde hoeveelheid alcohol drinken en toch een heel verschillend effect ervaren.

Dat geldt ook voor slaapmedicatie.

De reactie kan onder andere worden beïnvloed door:

• lichaamsgewicht;
• leeftijd;
• leverfunctie;
• hoeveel alcohol iemand heeft gedronken;
• soort slaapmiddel;
• dosis van het geneesmiddel;
• tijd tussen alcohol en medicatie;
• andere geneesmiddelen;
• individuele gevoeligheid;
• gewenning aan alcohol of medicatie.

Daarom bestaat er geen universele regel zoals:

“Na twee glazen hoef je alleen drie uur te wachten.”

Zo’n eenvoudige tijdsregel kan een vals gevoel van veiligheid geven.

Zolpidem en alcohol

Voor zolpidem is de waarschuwing duidelijk.

De European Medicines Agency adviseert alcohol niet te gebruiken wanneer zolpidem wordt ingenomen.

Een belangrijke reden is dat alcohol het risico op verminderde mentale alertheid en verminderde rijvaardigheid verder kan verhogen.

Zolpidem kan op zichzelf al:

• slaperigheid veroorzaken;
• reacties vertragen;
• concentratie verminderen;
• de alertheid de volgende ochtend beïnvloeden.

Alcohol kan die effecten versterken.

Daarnaast adviseert de EMA om na zolpidem minimaal acht uur te laten voordat activiteiten worden uitgevoerd waarvoor volledige mentale alertheid nodig is, zoals autorijden.

Wil je meer weten over deze werkingsduur en het effect de volgende ochtend? Lees dan hoe lang zolpidem werkt en waarom je de volgende ochtend nog suf kunt zijn.

Benzodiazepinen en alcohol

Ook benzodiazepinen hebben een dempende werking op het centrale zenuwstelsel.

Voorbeelden zijn:

• oxazepam;
• diazepam;
• lorazepam;
• temazepam.

De Amerikaanse FDA waarschuwt expliciet dat mensen die benzodiazepinen gebruiken geen alcohol moeten drinken, omdat alcohol het risico op ernstige en potentieel levensbedreigende bijwerkingen kan vergroten.

Wil je eerst uitgebreider weten hoe deze geneesmiddelengroep werkt? Lees dan wat benzodiazepinen zijn en hoe ze werken.

De combinatie van alcohol en benzodiazepinen kan onder andere leiden tot sterkere:

• slaperigheid;
• geheugenproblemen;
• coördinatieproblemen;
• vermindering van het reactievermogen;
• bewustzijnsdaling.

Het risico wordt nog belangrijker wanneer daarnaast andere centraal dempende middelen worden gebruikt.

Waarom is autorijden extra gevaarlijk?

Zowel alcohol als veel slaapmiddelen verminderen vaardigheden die nodig zijn om veilig aan het verkeer deel te nemen.

Denk aan:

• reactiesnelheid;
• aandacht;
• inschattingsvermogen;
• coördinatie;
• besluitvorming.

Wanneer alcohol en slaapmedicatie worden gecombineerd, kunnen deze functies nog sterker achteruitgaan.

Een belangrijk probleem is dat iemand zijn eigen beperkingen niet altijd goed kan inschatten.

Je kunt denken:

“Ik voel me eigenlijk alweer prima.”

maar toch langzamer reageren dan normaal.

Daarom moet je niet alleen afgaan op het gevoel dat je wakker of nuchter bent.

Alcohol helpt je toch om te slapen?

Alcohol kan ervoor zorgen dat je sneller slaperig wordt.

Dat betekent echter niet automatisch dat alcohol de slaapkwaliteit verbetert.

Naarmate alcohol in de loop van de nacht wordt verwerkt, kan de slaap juist onrustiger worden.

Mensen kunnen bijvoorbeeld:

• vaker wakker worden;
• minder herstellend slapen;
• vroeger wakker worden;
• meer snurken;
• meer last krijgen van ademhalingsproblemen tijdens de slaap.

Alcohol gebruiken als slaapmiddel is daarom geen goede oplossing voor langdurige slapeloosheid.

Het feit dat je gemakkelijker inslaapt betekent niet dat je uiteindelijk beter slaapt.

Waarom is alcohol vooral bij slaapapneu een aandachtspunt?

Alcohol kan de spieren in de keel verder ontspannen.

Daardoor kunnen bestaande ademhalingsproblemen tijdens de slaap verergeren.

Bij mensen met obstructieve slaapapneu is voorzichtigheid daarom extra belangrijk.

Sommige slaap- en kalmeringsmiddelen kunnen eveneens invloed hebben op ademhaling en spierspanning.

Wanneer iemand slaapapneu heeft of vermoedt, is het verstandig het gebruik van alcohol en slaapmedicatie met een arts te bespreken.

Alcohol en oxazepam

Oxazepam is een benzodiazepine met een kalmerende en angstverminderende werking.

Het kan ook sufheid, vermoeidheid en een verminderd reactievermogen veroorzaken.

Alcohol kan deze versuffende effecten versterken.

Het combineren van beide kan daardoor leiden tot meer:

• slaperigheid;
• duizeligheid;
• coördinatieproblemen;
• geheugenproblemen;
• verminderd beoordelingsvermogen.

Meer over dit geneesmiddel lees je in ons artikel over de werking en bijwerkingen van oxazepam.

Alcohol en diazepam

Diazepam is eveneens een benzodiazepine, maar heeft een relatief lange aanwezigheid in het lichaam.

Bovendien ontstaan bij de afbraak actieve metabolieten die zelf nog lange tijd aanwezig kunnen blijven.

Daardoor kan het lastig zijn om zelf te bepalen wanneer diazepam volledig uit het lichaam verdwenen is.

Dit is een belangrijke reden om niet simpelweg te denken:

“Ik nam het gisteren, dus vandaag kan alcohol geen probleem meer zijn.”

De farmacokinetiek van diazepam is aanzienlijk complexer.

Alcohol en lorazepam

Lorazepam kan onder andere angst verminderen en slaperigheid veroorzaken.

Ook hier geldt dat alcohol de dempende werking kan versterken.

Hoewel lorazepam geen belangrijke langwerkende actieve metabolieten heeft zoals diazepam, betekent dat niet dat alcohol combineren veilig is.

Het middel blijft uren in het lichaam aanwezig en kan alertheid en coördinatie beïnvloeden.

Maakt het uit hoeveel alcohol je drinkt?

De hoeveelheid alcohol speelt uiteraard een rol, maar er bestaat geen hoeveelheid die automatisch veilig is voor iedere combinatie met een slaapmiddel.

Zelfs een kleine hoeveelheid kan bij sommige mensen meer effect hebben dan verwacht.

Dit is bijvoorbeeld mogelijk wanneer iemand:

• ouder is;
• weinig gewend is aan alcohol;
• meerdere medicijnen gebruikt;
• gevoeliger is voor het slaapmiddel;
• een leveraandoening heeft.

Daarom is “ik drink maar één glas” geen betrouwbare veiligheidsregel.

Maakt het uit hoeveel tijd ertussen zit?

Ja, tijd speelt een rol, maar er is geen universeel aantal uren dat voor alle slaapmiddelen geldt.

Sommige geneesmiddelen verdwijnen relatief snel uit het lichaam.

Andere middelen blijven veel langer aanwezig.

Diazepam en zijn actieve metabolieten kunnen bijvoorbeeld veel langer aanwezig blijven dan het belangrijkste merkbare effect.

Ook factoren zoals leeftijd en leverfunctie kunnen de eliminatie beïnvloeden.

Daarom moet de veilige periode worden beoordeeld aan de hand van het specifieke geneesmiddel en de persoonlijke situatie.

Volg hierbij de bijsluiter en het advies van arts of apotheker.

Kun je eerst alcohol drinken en later een slaapmiddel nemen?

Dit wordt soms gezien als een manier om de combinatie te vermijden.

Maar alcohol verdwijnt niet direct uit het lichaam zodra je stopt met drinken.

Wanneer daarna een slaapmiddel wordt ingenomen terwijl er nog alcohol aanwezig is, kunnen de effecten elkaar alsnog overlappen.

Daarom is het niet verstandig zelf een tijdschema te bedenken om alcohol en slaapmedicatie te combineren.

Vraag bij twijfel aan arts of apotheker wat voor het specifieke geneesmiddel geldt.

Kun je eerst een slaapmiddel nemen en de volgende dag alcohol drinken?

Ook hier hangt het antwoord af van het geneesmiddel.

Sommige slaapmiddelen en vooral bepaalde langwerkende benzodiazepinen kunnen nog lange tijd in het lichaam aanwezig zijn.

Dat geldt zelfs wanneer je het duidelijke kalmerende effect niet meer merkt.

De afwezigheid van slaperigheid betekent dus niet automatisch dat het geneesmiddel volledig is verdwenen.

Controleer daarom altijd de officiële informatie van het specifieke middel.

Wat als je per ongeluk alcohol en een slaapmiddel hebt gecombineerd?

Raak niet automatisch in paniek, maar wees wel alert op klachten.

Neem geen extra alcohol of slaapmedicatie.

Ga niet autorijden en bedien geen machines.

Bij lichte twijfel kun je contact opnemen met een arts, apotheker of medische hulpdienst voor advies.

Zoek direct medische hulp wanneer iemand bijvoorbeeld:

• moeilijk wakker te krijgen is;
• ernstig verward raakt;
• bewusteloos raakt;
• zeer langzaam of moeilijk ademt;
• blauwe of grauwe lippen krijgt;
• een aanval krijgt.

Dergelijke verschijnselen kunnen wijzen op een medische noodsituatie.

Andere medicijnen kunnen het risico verder vergroten

Alcohol en een slaapmiddel zijn soms niet de enige stoffen die iemand gebruikt.

Andere centraal dempende geneesmiddelen kunnen de versuffing verder versterken.

Dit kan bijvoorbeeld relevant zijn bij:

• opioïde pijnstillers;
• andere slaapmiddelen;
• kalmeringsmiddelen;
• bepaalde antihistaminica;
• bepaalde psychiatrische medicijnen.

Vooral de combinatie van meerdere dempende stoffen vraagt extra voorzichtigheid.

De FDA waarschuwt bijvoorbeeld voor ernstige risico’s wanneer benzodiazepinen worden gecombineerd met andere stoffen die het centrale zenuwstelsel onderdrukken.

Waarom zijn opioïden extra belangrijk?

Opioïden kunnen de ademhaling onderdrukken.

Benzodiazepinen, alcohol en andere centraal dempende middelen kunnen deze effecten verder versterken.

Daardoor kan een combinatie van verschillende dempende stoffen aanzienlijk gevaarlijker zijn dan één afzonderlijk middel.

Gebruik daarom nooit op eigen initiatief meerdere versuffende geneesmiddelen tegelijkertijd.

Arts en apotheker moeten weten welke middelen je gebruikt.

Kan gewenning je beschermen tegen de combinatie?

Nee.

Mensen die regelmatig alcohol of benzodiazepinen gebruiken kunnen het gevoel krijgen dat ze er beter tegen kunnen.

Dat betekent niet dat de combinatie veilig is.

Tolerantie voor bepaalde merkbare effecten beschermt niet automatisch tegen:

• verminderd reactievermogen;
• geheugenproblemen;
• ongelukken;
• ademhalingsproblemen;
• afhankelijkheid.

Bovendien kunnen zowel regelmatig alcoholgebruik als langdurig benzodiazepinegebruik afhankelijkheid veroorzaken.

Waarom is eigen ervaring geen betrouwbare maatstaf?

Misschien heeft iemand eerder alcohol gecombineerd met een slaapmiddel zonder duidelijke problemen.

Dat bewijst niet dat de volgende combinatie veilig is.

De omstandigheden kunnen veranderen.

Denk aan:

• andere hoeveelheid alcohol;
• andere dosis geneesmiddel;
• minder slaap;
• nieuwe medicatie;
• ziekte;
• leeftijd;
• uitdroging;
• verandering van leverfunctie.

De uitspraak:

“Vorige keer ging het ook goed”

is daarom geen betrouwbare veiligheidsbeoordeling.

Wat is de veiligste aanpak?

Wanneer je een voorgeschreven slaap- of kalmeringsmiddel gebruikt, volg dan de instructies van arts, apotheker en bijsluiter.

Wanneer daarin staat dat alcohol moet worden vermeden, is de eenvoudigste en veiligste keuze om geen alcohol te gebruiken tijdens de relevante periode.

Ga niet zelf experimenteren met:

• lagere doses;
• minder glazen alcohol;
• tijdsintervallen;
• het overslaan of verdubbelen van medicatie.

Heb je een specifieke situatie, bijvoorbeeld een evenement waarbij je alcohol wilt drinken terwijl je medicatie gebruikt, bespreek dit dan vooraf met arts of apotheker.

Slaapmiddelen en alcohol kort samengevat

Alcohol en veel slaapmiddelen hebben allebei een dempende werking op het centrale zenuwstelsel.

Wanneer ze worden gecombineerd kunnen de effecten elkaar versterken.

Dit kan onder andere leiden tot:

• sterkere sufheid;
• tragere reacties;
• slechtere coördinatie;
• geheugenproblemen;
• verminderd beoordelingsvermogen;
• sterkere bewustzijnsdaling.

Bij bepaalde combinaties en hogere blootstelling kunnen ernstigere problemen ontstaan.

Voor zolpidem adviseren Europese geneesmiddelenautoriteiten expliciet geen alcohol te gebruiken tijdens het gebruik.

Ook bij benzodiazepinen zoals oxazepam, lorazepam en diazepam wordt alcohol afgeraden.

Er bestaat bovendien geen universeel aantal uren of aantal glazen waarmee de combinatie voor iedereen veilig wordt.

De beste aanpak is daarom het advies voor het specifieke geneesmiddel te volgen en bij twijfel arts of apotheker te raadplegen.

Veelgestelde vragen over slaapmiddelen en alcohol

Mag je alcohol drinken als je een slaapmiddel gebruikt?

Bij verschillende slaap- en kalmeringsmiddelen wordt alcohol afgeraden omdat de dempende en versuffende effecten elkaar kunnen versterken. Controleer altijd de bijsluiter van het specifieke geneesmiddel.

Mag je alcohol drinken bij zolpidem?

De European Medicines Agency adviseert alcohol niet te gebruiken tijdens het gebruik van zolpidem, omdat dit het risico op verminderde mentale alertheid en rijvaardigheid vergroot.

Mag je alcohol drinken bij benzodiazepinen?

Alcohol wordt bij benzodiazepinen afgeraden. De combinatie kan de dempende werking versterken en het risico op ernstige bijwerkingen verhogen.

Hoeveel uur moet er tussen alcohol en slaapmedicatie zitten?

Daar bestaat geen universele regel voor. De veilige periode hangt af van het geneesmiddel, dosis, alcoholgebruik en persoonlijke factoren.

Is één glas alcohol wel veilig?

Dat kan niet algemeen worden gegarandeerd. Ook een kleinere hoeveelheid alcohol kan bij sommige mensen de versuffende werking van een slaapmiddel versterken.

Kan alcohol ervoor zorgen dat je beter slaapt?

Alcohol kan het inslapen vergemakkelijken, maar kan de kwaliteit van de slaap later in de nacht juist verslechteren.

Kan alcohol de werking van een slaapmiddel versterken?

Ja. Alcohol en veel slaapmiddelen remmen het centrale zenuwstelsel en kunnen daardoor elkaars versuffende effecten versterken.

Wat moet je doen als je per ongeluk beide hebt gebruikt?

Neem geen extra alcohol of slaapmedicatie en ga niet autorijden. Neem bij twijfel contact op met een medische professional. Zoek onmiddellijk medische hulp bij ernstige sufheid, bewusteloosheid, ademhalingsproblemen of andere ernstige klachten.

Bronnen geraadpleegd

Voor dit artikel zijn onder andere geraadpleegd:

• European Medicines Agency (EMA)
• FDA
• Apotheek.nl / KNMP
• College ter Beoordeling van Geneesmiddelen
• officiële productinformatie van relevante geneesmiddelen

Deze informatie is algemeen van aard en vervangt geen persoonlijk advies van een arts of apotheker.